Piše: Dušan Šubić
Lokalna samouprava kroz istoriju prolazi put od feudalne decentralizacije i slobodnih srednjovekovnih gradova do snažnih centralizovanih nacionalnih država. Dok su pojedini sistemi, poput engleskih grofovija i parohija ili slobodnih kraljevskih gradova u srednjoj Evropi, razvijali visok stepen lokalne autonomije, moderni period donosi jačanje državnog centra i slabljenje lokalnih nadležnosti. Danas se, kroz evropske standarde, ponovo otvara pitanje koliko građani zaista odlučuju o svojoj neposrednoj sredini.
Srednji vek donosi nove oblike decentralizacije u vidu feudalnog sistema. Prvi je princip „Vazal mog vazala nije moj vazal“, što znači da kraljev ili plemićev vazal koji ima svog vazala nije podređen višoj instanci, u ovom slučaju kralju ili tom plemiću.
Zatim, u podeli moći postoji i crkva koja ima svoje feudalne posede, ali se više bavi religijskim i kulturnim politikama nego svetovnim. Ipak, za ovu temu najbitnija decentralizacija ogleda se u slobodnim gradovima koji funkcionišu slično kao rimski municipijumi. Rimska republika je ostavila dubok trag na unutrašnja urbana uređenja, te možemo videti i primere gradova-država kao što su Đenova, Venecija i Dubrovnik.
Razvojem gradova na današnjim teritorijama severne Italije, Švajcarske, Nemačke, Beneluksa, Češke i delovima Poljske zapravo nastaje i sijaset gradova-država koje će se ukrupnjavati od 18. veka dominacijom pojedinih centara moći. Za razliku od kontinentalne Evrope, na tlu Engleske imamo lokalne samouprave u vidu grofovija i parohija koje i danas postoje i imaju samostalnu sudsku i policijsku upravu.
Parohije su svakako odavno odvojene od crkve i predstavljaju nešto nalik mesnim zajednicama. Ima ih preko 10.000, a imaju pravo na sakupljanje poreza koji se koristi za održavanje parkova i javnih prostora, dok opština (nekad grofovija) nema pravo da odobrava bilo kakvu izgradnju bez dozvole parohijskog veća. Takvo hiljadugodišnje uređenje uticalo je i na stvaranje demokratije, ali i na jak lokalpatriotizam, te su ljudi i dalje ponosni ukoliko dolaze iz grofovija Kenta ili Jorkšira.
Od početka 18. veka nastaju centralizovane apsolutističke monarhije, pa gradovi i oblasti postepeno gube svoju autonomiju. Moderne nacionalne države 19. veka su centralizovane, gde su svi resursi društva u službi najčešće rata, a manje opšteg društvenog interesa.
Svetozar Marković piše da se nastanak moderne srpske države baš u tom maniru desio. Ustanička vojska je zajedno sa narodom koordinisala bitke i zbegove, te su svi resursi nacije u nastanku bili u službi oslobođenja od Turske. Taj način funkcionisanja bio je koristan za ratne operacije, ali je u periodu mira ustoličio centralizam, kočeći razvoj demokratije i samostalnih lokalnih samouprava.
Tada počinje i borba za samostalnu lokalnu samoupravu, pa se tek Ustavom iz 1888. i zakonom o opštinama iz 1889. ustoličuje napredniji sistem sa više samostalnosti. Ustav uvodi samoupravne organe u okrugu i srezu, a lokalna samouprava se deli na okružnu, sresku i opštinsku. Zbor građana je birao organe, nadzor centralne vlasti bio je ograničen, a samoupravne jedinice su imale svoju imovinu, poreze i prihode. U to vreme to je bilo veoma napredno uređenje na nivou Evrope.
Na teritoriji Vojvodine do 1881. postojala je Vojna granica koja je bila pod vojnom upravom, tačnije pukovnija, ali i pored toga postojale su gradske opštine koje su imale određenu samoupravu, kao i zadruge koje su dogovarale sve o radu, porezu i vojsci.
U gradovima koji nisu bili deo Granice, kao što su Sombor i Novi Sad, postojao je status magistrata, odnosno slobodnih kraljevskih gradova, koji su imali svoj statut, birali gradonačelnike i senat i bili takoreći država u državi.
U svim Jugoslavijama centralna vlast se trudila da obesmisli lokalnu samoupravu. Po uređenju su to bile uglavnom diktature, pa su lokalne samouprave više bile ispostave vlasti nego stvarni mehanizam u kojem građani utiču na odluke o svojoj sredini.
Tokom 70-ih godina 20. veka dolazi do slabljenja centra moći, pa su lokalne samouprave funkcionisale samostalnije, u vidu feudalnih poseda partijskih namesnika, što je imalo i neke prednosti.
Raspadom SFRJ dolazi do snažne centralizacije na svim nivoima, tako što je Republici Srbiji dato pravo da kontroliše sve prihode, imovinu i nadležnosti svojih autonomnih pokrajina, gradova i opština. Lokalna samouprava je postojala samo na papiru, dok je u praksi nije bilo, a uzak krug ljudi na čelu države imao je svu moć. Nažalost, posledice i problemi su i dalje slični.
Značaj lokalne samouprave je veliki u smislu razvoja demokratije i odlučivanja o osnovnim ljudskim potrebama, pa je Savet Evrope 1985. usvojio Evropsku povelju o lokalnoj samoupravi. Republika Srbija je potpisala 2007. godine Povelju u cilju garantovanja građanskih prava na lokalnu samoupravu, ali se lošim zakonskim propisima i praksom ona u velikoj meri krši.
